.jpg "چرا پیامبران و ائمه (ع) بیمار می‌شوند؟ ضعف بشری و مقام عصمت")
بیان مسئله:
بیماری، یکی از تجربیات مشترک بشری است که همهٔ انسان‌ها، در طول زندگی با آن روبه‌رو می‌شوند. این تجربه، نه به طبقهٔ خاصی اختصاص دارد و نه به دوران خاصی محدود می‌شود؛ بلکه بخشی از سرشت وجودی انسان است.
اما هنگامی که این تجربهٔ عمومی به سیرهٔ پیامبران و ائمه (ع) راه می‌یابد، پرسشی بنیادین شکل می‌گیرد: چگونه ممکن است کسانی که خداوند آنان را معصوم و برگزیده قرار داده است، به بیماری‌هایی مبتلا شوند که سایر انسان‌ها نیز با آن روبه‌رو می‌شوند؟ آیا بیماری با مقام عصمت آنان منافات دارد؟ و اگر منافات ندارد، حکمت الهی در این بیماری چیست؟
این پرسش، از آنجا ناشی می‌شود که بسیاری گمان می‌کنند عصمت، به معنای مصونیت از هرگونه نقص و عارضه است؛ حال آنکه عصمت، به معنای مصونیت از گناه و خطا در حوزهٔ دین و هدایت است، نه مصونیت از عوارض بشری مانند بیماری، گرسنگی، خستگی و مرگ. انبیا و ائمه (ع) نیز بشر بودند و همانند سایر مردم، در بدن و حالت تأثیرپذیر بودند.
ضرورت مسئله:
ضرورت پرداختن به این موضوع، از آنجا ناشی می‌شود که در فرهنگ عمومی، گاه بیماری معصومان (ع) به‌عنوان امری بعید یا متناقض با عصمت تلقی می‌شود و همین تلقی، زمینه‌ساز شبهه‌هایی دربارهٔ جایگاه آنان می‌گردد. در حالی که قرآن کریم خود، بیماری انبیا را تأیید کرده و آن را بخشی از مسیر رسالت آنان دانسته است.
حضرت ایوب (ع) در قرآن کریم با بیماری سخت آزموده می‌شود و در اوج ناتوانی، به خداوند روی می‌آورد. این نمونهٔ قرآنی، نشان می‌دهد که بیماری، نه تنها با نبوت منافات ندارد، بلکه خود بخشی از مسیر نبوت است.
ضرورت دیگر آن است که شناخت دقیق بیماری معصومان (ع) و حکمت‌های الهی در آن، می‌تواند الگویی عملی برای همهٔ مؤمنان در برابر بیماری و بلا فراهم کند. معصومان (ع) با صبر و شکر در برابر بیماری، به بالاترین درجات معنوی دست یافتند و همین سیره، می‌تواند چراغ راه مؤمنان در شرایط سخت باشد.
اهداف مقاله:
نوشتار حاضر می‌کوشد با تکیه بر آیات، روایات و منابع معتبر کلامی و تاریخی، این پرسش را در پنج بخش موضوعی بررسی کند: نخست، معنای لغوی ضعف و بیماری و پیوند آن با پرسش اصلی؛ دوم، تبیین قرآنی ضعف انسان و پیوند آن با بیماری معصومان (ع)؛ سوم، تحلیل لحظهٔ اعلام ضعف پیامبر (ص) در حدیث کساء و نمونه‌های تاریخی بیماری آن حضرت در روزهای پایانی عمر؛ چهارم، بررسی بیماری انبیا و ائمه (ع) و پاسخ به پرسش تعارض بیماری با عصمت؛ و پنجم، بررسی شرایط امام و این پرسش که آیا بیماری با مقام امامت سازگار است یا نه.
هدف آن است که بیماری معصومان (ع) از یک حادثهٔ تاریخی فراتر رود و به یک الگوی عملی برای همهٔ مؤمنان تبدیل شود؛ الگویی که در آن، پذیرش ضعف بشری با تواضع در برابر خداوند، صبر بر بلا با شکرگزاری، و انجام مسئولیت الهی با وجود ناتوانی جسمی، به هم می‌آمیزد. و خواننده در پایان، احساس کند که این بیماری، نه نقصی در مقام عصمت، بلکه بخشی از حکمت الهی در تربیت و تعالی انسان است
ضعف بشری و مقام عصمت؛ چرا پیامبران و ائمه (ع) بیمار می‌شوند؟
بخش اول: ضعف و بیماری چه معنایی دارند؟
🔹 ضعف؛ نقطهٔ مقابل قوتواژهٔ «ضعف» در لغت عرب، به معنای سستی و ناتوانی است و در نقطهٔ مقابل «قوت» و «نیرو» قرار می‌گیرد. راغب اصفهانی در مفردات می‌نویسد: «الضَّعْفُ: نَقِیضُ الْقُوَّةِ»؛ ضعف، نقطهٔ مقابل قوت است [۱]. این معنا، هم در توانایی‌های جسمانی به کار می‌رود و هم در توانایی‌های معنوی و عقلی. از این رو، ضعف را می‌توان به‌طور کلی، هرگونه کاهش در توانایی و ناتوانی در برابر چیزی دانست.
ضعف در لغت، تنها به معنای ناتوانی جسمی نیست؛ بلکه در حال و بدن و حالت نیز به کار می‌رود. چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: «ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ»؛ طالب و مطلوب هر دو ناتوان شدند [۲]. این کاربرد گسترده، نشان می‌دهد که ضعف، یک مفهوم عام است که همهٔ ابعاد وجودی انسان را در بر می‌گیرد. و همین عمومیت، آن را به یک تجربهٔ مشترک بشری تبدیل کرده است.
در فرهنگ اسلامی، ضعف نه تنها یک نقص، بلکه یک واقعیت وجودی انسان است. خداوند متعال می‌فرماید: «وَ خُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِیفًا»؛ و انسان ناتوان آفریده شد [۳]. این آیه، نشان می‌دهد که ضعف، بخشی از سرشت انسان است و نه یک عارضهٔ بیرونی. از این رو، شناخت ضعف، مقدمهٔ شناخت انسان است و شناخت انسان، مقدمهٔ شناخت بیماری او.
🔹 تفاوت «ضَعف» و «ضُعف»
در لغت عرب، میان «ضَعف» با فتحه و «ضُعف» با ضمه، تفاوت دقیقی وجود دارد. خلیل بن احمد فراهیدی می‌گوید: «الضُّعْفُ بِضَمِّ الضَّادِ: نَاتِوَانیُ الْبَدَنِ، وَ الضَّعْفُ بِفَتْحِهَا: نَارِسَائِیُ الْعَقْلِ وَ الرَّأْیِ»؛ ضُعف با ضمه، ناتوانی بدنی است و ضَعف با فتحه، نارسایی در عقل و رأی [۴]. این تفکیک، نشان می‌دهد که ضعف، هم بُعد جسمی دارد و هم بُعد عقلی، و هر یک از این دو، با واژه‌ای متفاوت بیان می‌شود.
این تفاوت، در قرآن کریم نیز بازتاب یافته است. آنجا که سخن از ناتوانی جسمی است، از «ضُعف» استفاده می‌شود و آنجا که سخن از نارسایی فکری و تصمیم‌گیری است، از «ضَعف». برای نمونه، در آیهٔ «وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفًا»؛ و دانست که در میان شما ناتوانی است [۵]، با فتحه آمده است. و در آیهٔ «خَلَقَکُمْ مِنْ ضُعْفٍ»؛ شما را از ناتوانی آفرید [۶]، با ضمه. این دقت لغوی، نشان‌دهندهٔ عمق اعجاز قرآن در انتخاب واژگان است.
این تفکیک، برای فهم حدیث کساء نیز اهمیت دارد. آنجا که پیامبر (ص) می‌فرماید: «إِنِّی أَجِدُ فِی بَدَنِی ضُعْفًا»؛ من در بدن خود ناتوانی می‌یابم [۷]، واژه با ضمه آمده است که به ناتوانی بدنی اشاره دارد، نه نارسایی عقلی. و همین دقت، نشان می‌دهد که ضعف پیامبر (ص) در این لحظه، یک ضعف جسمی بود، نه ضعف در تشخیص یا اراده.
🔹 مشتقات و کاربردهای واژهٔ ضعف
واژهٔ «ضعف» مشتقات و جمع‌های گوناگونی دارد که هر یک، بُعدی از معنای اصلی را آشکار می‌کند. جمع «ضعیف»، «ضِعاف» و «ضُعَفاء» است. و «أضعاف» جمع «ضعف» به معنای دوچندان و مضاعف است. چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: «أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً»؛ چند برابر مضاعف [۸]. این کاربرد، نشان می‌دهد که ضعف در لغت عرب، تنها به معنای ناتوانی نیست؛ بلکه در معنای «دوچندان» نیز به کار می‌رود.
این تنوع معنایی، در قرآن کریم نیز بازتاب یافته است. «ضعف» در قرآن با تمام مشتقاتش ۵۲ مورد آمده است که معانی متفاوتی دارد: گاه به معنای ناتوانی جسمی، گاه به معنای دوچندان، و گاه به معنای ضعف مالی. این گسترهٔ معنایی، نشان می‌دهد که «ضعف» یک واژهٔ تک‌بعدی نیست؛ بلکه یک مفهوم چندلایه است که در هر سیاق، معنایی خاص می‌یابد. و همین چندلایگی، آن را برای تحلیل بیماری معصومان (ع) مناسب می‌کند.
از میان این کاربردها، دو معنا برای بحث ما اهمیت بیشتری دارد: نخست، ضعف به معنای ناتوانی جسمی که در بیماری نمود می‌یابد؛ دوم، ضعف به معنای نارسایی عقلی که در تصمیم‌گیری‌ها آشکار می‌شود. و از آنجا که بیماری، عمدتاً بُعد جسمی را درگیر می‌کند، معنای اول در این مقاله محوریت دارد. ولی نباید از یاد برد که ضعف جسمی، خود می‌تواند زمینه‌ساز ضعف در سایر ابعاد نیز باشد.
🔹 بیماری؛ تجربهٔ مشترک بشری
بیماری، یکی از تجربیات مشترک بشری است که همهٔ انسان‌ها، در طول زندگی با آن روبه‌رو می‌شوند. این تجربه، نه به طبقهٔ خاصی اختصاص دارد و نه به دوران خاصی محدود می‌شود؛ بلکه بخشی از سرشت وجودی انسان است. و همین عمومیت، آن را به یک پرسش طبیعی تبدیل می‌کند: اگر بیماری، امری بشری است، چگونه با مقام عصمت انبیا و ائمه (ع) سازگار می‌شود؟
این پرسش، از آنجا ناشی می‌شود که بسیاری گمان می‌کنند عصمت، به معنای مصونیت از هرگونه نقص و عارضه است؛ حال آنکه عصمت، به معنای مصونیت از گناه و خطا در حوزهٔ دین و هدایت است، نه مصونیت از عوارض بشری مانند بیماری، گرسنگی، خستگی و مرگ. انبیا و ائمه (ع) نیز بشر بودند و همانند سایر مردم، در بدن و حالت، تأثیرپذیر بودند. چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ»؛ بگو من بشری مانند شما هستم [۹].
بر این اساس، بیماری معصومان (ع) نه تنها با عصمت آنان منافات ندارد، بلکه خود گواهی بر بشر بودن آنان است. و همین بشر بودن، آنان را به الگویی عملی برای همهٔ انسان‌ها تبدیل می‌کند؛ زیرا اگر آنان از هرگونه بیماری و رنج مصون می‌بودند، الگوگیری از آنان در شرایط سخت و بیماری ممکن نبود. از این رو، بیماری معصومان (ع) را باید بخشی از حکمت الهی در هدایت بشر دانست، نه نقصی در مقام عصمت آنان.
بخش دوم: قرآن ضعف انسان را چگونه تبیین می‌کند؟
🔹 ضعف در آفرینش انسانقرآن کریم، ضعف را نه یک عارضهٔ بیرونی، بلکه بخشی از سرشت آفرینش انسان می‌داند. خداوند متعال می‌فرماید: «یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ وَ خُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِیفًا»؛ خداوند می‌خواهد بر شما آسان بگیرد و انسان ناتوان آفریده شده است [۱۰].
این آیه، ضعف را به آغاز خلقت انسان پیوند می‌دهد و نشان می‌دهد که انسان، از همان لحظهٔ آفرینش، با محدودیت و ناتوانی روبه‌رو بوده است. و همین پیوند، ضعف را به یک حقیقت وجودی تبدیل می‌کند، نه یک نقص عارضی.
این ضعف، در مراحل مختلف زندگی انسان نمود می‌یابد. خداوند متعال در سورهٔ روم می‌فرماید: «اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَ شَیْبَةً»؛ خداوند همان کسی است که شما را از ناتوانی آفرید، سپس بعد از ناتوانی، قوّت بخشید، و باز بعد از قوّت، ناتوانی و پیری قرار داد [۱۱].
این آیه، مسیر زندگی انسان را از ضعف به قوت و از قوت به ضعف نشان می‌دهد و تأکید می‌کند که ضعف، نه یک حادثهٔ تصادفی، بلکه قانونی الهی در آفرینش است.
بر این اساس، بیماری نیز یکی از جلوه‌های همین ضعف سرشتی است. همان‌گونه که انسان در آغاز و پایان زندگی ناتوان است، در میانهٔ زندگی نیز ممکن است با بیماری و ناتوانی روبه‌رو شود.
و این، نه نقصی در آفرینش، بلکه بخشی از حکمت الهی در تربیت و آزمون انسان است. از این رو، ضعف بشری را باید مقدمهٔ شناخت بیماری معصومان (ع) دانست؛ زیرا آنان نیز بشر بودند و در همین چارچوب آفرینش، با بیماری روبه‌رو می‌شدند.
🔹 استضعاف؛ ضعف دینی و اجتماعی
قرآن کریم، افزون بر ضعف جسمی، از نوع دیگری از ضعف نیز سخن می‌گوید: «استضعاف»، یعنی ناتوان‌سازی و به ضعف کشاندن انسان در عرصهٔ دین و جامعه. این نوع ضعف، نه یک ضعف طبیعی، بلکه نتیجهٔ ظلم و ستم دیگران است.
خداوند متعال می‌فرماید: «وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ»؛ و ما می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به ضعف کشیده شده‌اند، منت گذاریم [۱۲]. این آیه، نشان می‌دهد که استضعاف، وضعیتی است که در آن، انسان به دلیل فشارهای بیرونی، از حق خود بازمی‌ماند.
این نوع ضعف، در قرآن کریم با دقت و تفصیل بیشتری بررسی شده است. خداوند متعال در سورهٔ نساء می‌فرماید: «إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ لَا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لَا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا»؛ مگر آن گروه از مردان و زنان و کودکان که به راستی ناتوان بودند و چاره‌ای نمی‌توانستند بکنند و راهی به نجات نمی‌یافتند [۱۳].
این آیه، میان «استضعاف» (به ضعف کشیده شدن توسط دیگران) و «ضعف» (ناتوانی طبیعی) تفکیک قائل می‌شود و نشان می‌دهد که مستضعفان واقعی، کسانی هستند که نه توان چاره‌جویی دارند و نه راهی به نجات می‌یابند.
افزون بر این، قرآن کریم برخی از مصادیق ضعف را که مانع انجام تکلیف می‌شود، مورد عفو قرار داده است. خداوند متعال می‌فرماید: «لَیْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَ لَا عَلَى الْمَرْضَى وَ لَا عَلَى الَّذِینَ لَا یَجِدُونَ مَا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ»؛ بر ناتوانان و بیماران و کسانی که چیزی برای انفاق نمی‌یابند، حرجی نیست [۱۴].
و در آیهٔ دیگر می‌فرماید: «فَإِنْ کَانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهًا أَوْ ضَعِیفًا»؛ پس اگر کسی که حق بر عهدهٔ اوست، کم‌خرد یا ناتوان باشد [۱۵]. این آیات، نشان می‌دهد که قرآن، ضعف را در چارچوب رحمت و تکلیف‌شناسی بررسی می‌کند، نه به‌عنوان یک نقص مطلق.
🔹 ضعف به معنای دوچندان
واژهٔ «ضعف» در قرآن کریم، تنها به معنای ناتوانی نیست؛ بلکه در معنای «دوچندان» و «مضاعف» نیز به کار رفته است. خداوند متعال می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَأْکُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، ربا مخورید که دائم سود بر سرمایه افزایید تا چند برابر شود [۱۶].
این کاربرد، نشان می‌دهد که «ضعف» در لغت عرب، یک واژهٔ چندمعنایی است که در هر سیاق، معنایی خاص می‌یابد. و همین چندمعنایی، دقت در فهم آیات را ضروری می‌سازد.
این کاربرد، در آیهٔ دیگری نیز دیده می‌شود. خداوند متعال می‌فرماید: «وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفًا»؛ و دانست که در میان شما ناتوانی است [۱۷]. در این آیه، «ضعف» با فتحه آمده است که به نارسایی در تصمیم‌گیری و اراده اشاره دارد، نه ناتوانی جسمی. و همین تفکیک، نشان می‌دهد که قرآن کریم در انتخاب واژگان، دقتی اعجازآمیز دارد و هر واژه، بار معنایی خاص خود را حمل می‌کند.
از میان این کاربردها، دو معنا برای بحث ما اهمیت بیشتری دارد: نخست، ضعف به معنای ناتوانی جسمی که در بیماری نمود می‌یابد؛ دوم، ضعف به معنای نارسایی در تصمیم‌گیری که در شرایط دشوار آشکار می‌شود. و از آنجا که بیماری، عمدتاً بُعد جسمی را درگیر می‌کند، معنای اول در این مقاله محوریت دارد. ولی نباید از یاد برد که ضعف جسمی، خود می‌تواند زمینه‌ساز ضعف در سایر ابعاد نیز باشد و این، همان پیوندی است که در ادامهٔ مقاله بررسی خواهد شد.
🔹 پیوند ضعف بشری با بیماری معصومان (ع)
با توجه به آنچه گذشت، می‌توان پیوند ضعف بشری با بیماری معصومان (ع) را روشن ساخت. قرآن کریم ضعف را بخشی از سرشت آفرینش انسان می‌داند و معصومان (ع) نیز، به تصریح قرآن، بشر بودند. خداوند متعال می‌فرماید: «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ»؛ بگو من بشری مانند شما هستم [۱۸].
و در آیهٔ دیگر می‌فرماید: «مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ»؛ این نیست مگر بشری مانند شما که از آنچه می‌خورید، می‌خورد و از آنچه می‌نوشید، می‌نوشد [۱۹]. این آیات، بشر بودن انبیا را اصلی قرآنی می‌داند و نشان می‌دهد که آنان نیز در چارچوب ضعف بشری قرار دارند.
بر این اساس، بیماری معصومان (ع) نه یک استثنا، بلکه نتیجهٔ طبیعی بشر بودن آنان است. اگر آنان بشر بودند، همان‌گونه که گرسنه می‌شدند، خسته می‌شدند و می‌خوابیدند، بیمار نیز می‌شدند. و این، نه نقصی در مقام عصمت، بلکه تأییدی بر بشر بودن آنان است. چنان‌که در روایات نیز آمده است که بیماری انبیا و اولیا، شدیدتر از دیگران است و این، نه به دلیل ضعف آنان، بلکه به دلیل جایگاه والای آنان در پیشگاه خداوند است [۲۰].
از این رو، ضعف بشری را باید مقدمهٔ فهم بیماری معصومان (ع) دانست، نه مانعی برای آن. و همین درک، ما را به بخش بعدی مقاله رهنمون می‌شود: تحلیل لحظه‌ای که پیامبر (ص) در حدیث کساء از ضعف در بدن خود سخن گفت. آن لحظه، نه یک حادثهٔ تصادفی، بلکه تجلی همان ضعف بشری است که قرآن کریم آن را بخشی از سرشت آفرینش انسان دانسته است.
بخش سوم: چرا پیامبر (ص) از ضعف در بدن خود سخن گفت؟
🔹 جایگاه حدیث کساء و لحظهٔ اعلام ضعفحدیث شریف کساء، یکی از مشهورترین و معتبرترین احادیث شیعه است که در آن، پیامبر اکرم (ص) اهل بیت (ع) خود را زیر کساء گرد می‌آورد و آیهٔ تطهیر دربارهٔ آنان نازل می‌شود.
این حدیث، با جمله‌ای از حضرت فاطمه زهرا (س) آغاز می‌شود که در آن، پیامبر (ص) از ضعف در بدن خود خبر می‌دهد: «إِنِّی أَجِدُ فِی بَدَنِی ضُعْفًا»؛ من در بدن خود ناتوانی می‌یابم [۲۱]. این جمله، نقطهٔ آغاز حدیث کساء است و نشان می‌دهد که پیامبر (ص) در لحظهٔ ورود به این واقعهٔ عظیم، از ضعف جسمی رنج می‌برد.
این لحظه، از چند جهت اهمیت دارد. نخست اینکه، پیامبر (ص) با وجود مقام والای نبوت و عصمت، از ضعف جسمی سخن می‌گوید و این، نشان می‌دهد که بشر بودن او، شامل حالات جسمانی نیز می‌شود. دوم اینکه، این ضعف، مقدمهٔ یک واقعهٔ معنوی بزرگ است؛ گویا پیامبر (ص) در آستانهٔ اعلام آخرین وصایای خود دربارهٔ اهل بیت (ع) قرار دارد و ضعف جسمی، نشانهٔ نزدیکی رحلت اوست. سوم اینکه، این جمله، زمینه‌ساز گفت‌وگوی حضرت زهرا (س) با پدرش می‌شود که در آن، ادب و توحید او آشکار می‌گردد.
بر این اساس، لحظهٔ اعلام ضعف، نه یک حادثهٔ تصادفی، بلکه نقطهٔ ورود به یک پیام الهی است. پیامبر (ص) در حالی که از ضعف جسمی رنج می‌برد، اهل بیت (ع) خود را زیر کساء گرد می‌آورد و از خداوند می‌خواهد که آنان را از هر پلیدی پاک کند.
و این، نشان می‌دهد که ضعف جسمی، هرگز مانع انجام رسالت الهی نیست؛ بلکه خود، بخشی از مسیر رسالت است. و همین نکته، پرسش اصلی مقاله را عمیق‌تر می‌کند: چگونه یک انسان با چنین ضعفی، می‌تواند حامل چنین پیامی باشد؟ پاسخ، در همان بشر بودن او نهفته است.
🔹 مراد از ضعف؛ جسمی یا رسالی؟
در تحلیل جملهٔ «إِنِّی أَجِدُ فِی بَدَنِی ضُعْفًا»، نخستین پرسش این است که مراد از «ضعف» در این جمله چیست: ضعف جسمی یا ضعف در رسالت؟
برای پاسخ، باید به دقت لغوی واژه و سیاق حدیث توجه کرد. چنان‌که پیش‌تر گذشت، در لغت عرب میان «ضَعف» با فتحه و «ضُعف» با ضمه تفاوت دقیقی وجود دارد: «ضُعف» با ضمه، ناتوانی بدنی است و «ضَعف» با فتحه، نارسایی در عقل و رأی [۲۲]. و در این جمله، واژه با ضمه آمده است: «ضُعْفًا». بنابراین، مراد، ناتوانی بدنی است، نه نارسایی عقلی یا رسالی.
این برداشت، با سیاق حدیث نیز سازگار است. پیامبر (ص) می‌فرماید: «فِی بَدَنِی ضُعْفًا»؛ یعنی «در بدن خود». این تعبیر، صراحتاً به بدن اشاره دارد و نشان می‌دهد که ضعف، در جسم اوست، نه در رسالت یا هدایت او. و همین دقت، نشان‌دهندهٔ اعجاز حدیث در انتخاب واژگان است؛ زیرا اگر مراد، ضعف در رسالت بود، واژهٔ «ضَعف» با فتحه به کار می‌رفت، نه «ضُعف» با ضمه.
افزون بر این، سیاق کلی حدیث کساء نیز این برداشت را تأیید می‌کند. پیامبر (ص) در ادامهٔ حدیث، اهل بیت (ع) خود را زیر کساء گرد می‌آورد و از خداوند می‌خواهد که آنان را از هر پلیدی پاک کند. این درخواست، نشان می‌دهد که پیامبر (ص) در اوج سلامت معنوی و رسالی خود قرار دارد؛ زیرا در حال دعا و نیایش است. بنابراین، ضعف او، تنها در بُعد جسمی است و هیچ‌گونه ضعفی در بُعد رسالت و هدایت وجود ندارد. و همین تفکیک، کلید فهم رابطهٔ بیماری با عصمت است.
🔹 پناه بردن حضرت زهرا (س) به خدا
در پاسخ به جملهٔ پیامبر (ص)، حضرت فاطمه زهرا (س) می‌فرماید: «أَعِیذُکَ بِاللَّهِ یَا أَبَتَاهُ مِنَ الضُّعْفِ»؛ پناه می‌دهم تو را به خدا ای پدرجان از سستی و ضعف [۲۳]. این جمله، از چند جهت قابل توجه است.
نخست اینکه، حضرت زهرا (س) با «أَعِیذُکَ بِاللَّهِ» (پناه می‌دهم تو را به خدا) سخن می‌گوید؛ یعنی ضعف را نه با دارو و درمان، بلکه با پناه بردن به خدا پاسخ می‌دهد. این، نشان‌دهندهٔ ادب توحیدی اوست که در برابر هر ناتوانی، نخست به خدا پناه می‌برد.
دوم اینکه، حضرت زهرا (س) ضعف را نه یک نقص، بلکه یک حالت نیازمند پناه الهی می‌داند. او نمی‌گوید «ضعف تو را درمان می‌کنم» یا «دارویی تجویز می‌کنم»؛ بلکه می‌گوید «تو را به خدا پناه می‌دهم». این تعبیر، نشان می‌دهد که او ضعف را در چارچوب توحید و نیازمندی به خدا می‌فهمد، نه در چارچوب استقلال بشری. و همین فهم، الگویی برای همهٔ مؤمنان است که در برابر بیماری و ناتوانی، نخست به خدا پناه ببرند.
سوم اینکه، این جملهٔ کوتاه، پیوند عمیق میان پدر و دختر را آشکار می‌کند. حضرت زهرا (س) با «یَا أَبَتَاهُ» (ای پدرجان) سخن می‌گوید؛ تعبیری سرشار از محبت و دلسوزی. و این، نشان می‌دهد که او در برابر ضعف پدر، نه با تحلیل فلسفی، بلکه با محبت و دعا پاسخ می‌دهد. و همین ترکیب محبت و توحید، سیرهٔ حضرت زهرا (س) را در برابر بیماری و ضعف آشکار می‌کند: پذیرش ضعف بشری، همراه با پناه بردن به خدا و ابراز محبت به بیمار.
🔹 بیماری پیامبر (ص) در روزهای پایانی؛ از تب شدید تا حضور در مسجد
حدیث کساء، تنها لحظهٔ اعلام ضعف پیامبر (ص) نیست؛ بلکه روزهای پایانی عمر آن حضرت، سرشار از نمونه‌هایی است که نشان می‌دهد ضعف جسمی، هرگز مانع انجام رسالت و رهبری او نشد. بیماری پیامبر (ص) در روزهای آخر، با تب و سردرد آغاز شد و در خانهٔ ام‌المؤمنین میمونه شدت گرفت [۲۴].
شدت تب چنان بود که حضرت از اهل خانه خواست بر بدنش آب بریزند [۲۵]. و پس از آنکه اندکی از شدت تب کاسته شد، در حالی که سر خود را بسته بود، با کمک فضل بن عباس به مسجد آمد و بر فراز منبر رفت [۲۶].
این حضور، در حالی بود که حضرت نمی‌توانست روی پای خود بایستد. ولی با این حال، خود را به مسجد رساند تا نماز را اقامه کند و نگذارد ابوبکر پیش از او در نماز پیشی بگیرد [۲۷]. این مطلب، به‌روشنی نشان می‌دهد که ضعف جسمی، هرگز مانع انجام رسالت و رهبری دینی نیست. و همین، پاسخ عملی به پرسش اصلی مقاله است: چگونه یک انسان با چنین ضعفی، می‌تواند حامل چنین پیامی باشد؟ پاسخ، در همان بشر بودن او و در عین حال، در رسالت الهی او نهفته است.
افزون بر این، پیامبر (ص) در همان روزهای پایانی، در حالی که از شدت بیماری رنج می‌برد، از مردم خواست که اگر حقی بر گردن او دارند، بستانند. بر فراز منبر فرمود: «ای مردم! اگر کسی میان شما باشد که من، پشت او را با تازیانه نواخته باشم، اکنون، پشت من برای قصاص در اختیار اوست.
اگر به کسی دشنام داده باشم، اکنون در اختیار اویم که مقابله به مثل کند و اگر از کسی مالی گرفته باشم، اکنون مال من در اختیار اوست که هر چه خواهد ببرد» [۲۸]. این سخن، نشان می‌دهد که بیماری، پیامبر (ص) را از ادای حقوق مردم و انجام وظایف رسالی بازنداشت.
🔹 بیماری و بهبود معجزه‌آسا در سیرهٔ معصومان (ع)
افزون بر بیماری پیامبر (ص)، در سیرهٔ سایر معصومان (ع) نیز نمونه‌هایی از بیماری و بهبود معجزه‌آسا دیده می‌شود که نشان می‌دهد ضعف جسمی، هرگز مانع انجام وظایف الهی آنان نبوده است.
در جنگ خیبر، وقتی امیرالمؤمنین (ع) چشم‌درد شدیدی داشت، پیامبر (ص) دستی بر دیدگانش کشید و آب دهان مبارک خود را به چشم ایشان مالید؛ سپس در حقشان چنین دعا کرد: «بار خدایا، علی را از گزند گرما و سرما محافظت فرما!» با دعای رسول خدا (ص) درد چشمان امیرالمؤمنین (ع) بهبود یافت و حضرت تا پایان عمر به درد چشم مبتلا نشدند [۲۹].
همچنین در روایتی از امام باقر (ع) آمده است: «به علی (ع) در روز احد شصت جراحت رسید و اطرافیان از زیادی و شدت جراحت‌ها بر جان ایشان ترسیدند. در این هنگام پیامبر (ص) به عیادت وی آمدند و دست خود را بر آن مالید و فرمود: مردی که در راه خداوند به این مصیبت مبتلا شود معذور است؛ و زخمی که حضرت بر آن دست مالیده بود، بهبود یافت» [۳۰].
و در گزارش دیگری، ابوالدنیای معمر از امیرالمؤمنین (ع) نقل می‌کند: «من در جنگ خیبر بیست‌وپنج زخم برداشتم و خدمت پیامبر (ص) آمدم. چون زخم‌های مرا دید، گریست و از اشک چشم خود گرفت و بر زخم‌های من مالید و فوراً راحت شدم» [۳۱].
این نمونه‌ها، نشان می‌دهد که بیماری و جراحت، در سیرهٔ معصومان (ع) امری بشری بود که با دعا و لطف الهی بهبود می‌یافت. و همین، تأییدی است بر اینکه بیماری، نه نقصی در مقام عصمت آنان، بلکه بخشی از تجربهٔ بشری آنان بود که با عنایت الهی همراه می‌شد.
و همین درک، ما را به بخش بعدی مقاله رهنمون می‌شود: بررسی تفصیلی بیماری انبیا و ائمه (ع) و پاسخ به این پرسش که آیا بیماری با مقام عصمت آنان سازگار است.
بخش چهارم: آیا بیماری با عصمت منافات دارد؟
🔹 بیماری انبیا در قرآنقرآن کریم، بیماری انبیا را نه تنها تأیید می‌کند، بلکه آن را بخشی از مسیر رسالت آنان می‌داند. حضرت ایوب (ع) در قرآن کریم با بیماری سخت آزموده می‌شود و در اوج ناتوانی، به خداوند روی می‌آورد: «وَ أَیُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ»؛ و ایوب را یاد کن آنگاه که پروردگارش را خواند که به من رنج رسیده است و تو مهربان‌ترین مهربانانی [۳۲]. این آیه، نشان می‌دهد که بیماری، نه مانع نبوت، بلکه زمینه‌ساز رجوع بیشتر به خداوند است.
افزون بر حضرت ایوب (ع)، سایر انبیا نیز دچار بیماری و رنج بوده‌اند. قرآن کریم در وصف انبیا می‌فرماید: «إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَمُنُّ عَلَى مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ»؛ ما نیستیم مگر بشری مانند شما، ولی خداوند بر هر کس از بندگانش که بخواهد منت می‌گذارد [۳۳]. این آیه، بشر بودن انبیا را اصلی قرآنی می‌داند و نشان می‌دهد که آنان نیز در چارچوب ضعف بشری، از جمله بیماری، قرار داشته‌اند. و همین، مبنای پاسخ به پرسش تعارض بیماری با عصمت است.
بر این اساس، بیماری انبیا در قرآن، نه یک استثنا، بلکه یک قاعده است. آنان نیز همانند سایر مردم، در بدن و حالت تأثیرپذیر بودند و بیماری، بخشی از تجربهٔ بشری آنان بود. ولی این بیماری، هرگز به مقام عصمت آنان آسیب نمی‌زد؛ زیرا عصمت، به معنای مصونیت از گناه و خطا در حوزهٔ دین و هدایت است، نه مصونیت از عوارض بشری. و همین تفکیک، کلید فهم رابطهٔ بیماری با عصمت است.
🔹 بیماری پیامبر (ص)؛ شدت، استعانت و پنهان‌کاری
بیماری پیامبر اکرم (ص)، شدیدتر از بیماری سایر مردم بود. از ابوسعید خدری نقل شده است که در زمانی که رسول خدا (ص) تب داشت، از روی لحاف دست بر بدن آن حضرت گذاشتم و حرارت بدنشان را از روی لحاف حس کردم. گفتم: یا رسول الله! چقدر تب شما شدید است؟ فرمودند: «ما چنین هستیم؛ بلاها بر ما سخت‌تر است و پاداش ما هم دو برابر» [۳۴]. این روایت، نشان می‌دهد که شدت بیماری انبیا، نه به دلیل ضعف آنان، بلکه به دلیل جایگاه والای آنان در پیشگاه خداوند است.
افزون بر شدت بیماری، پیامبر (ص) در برابر بیماری به خدا پناه می‌برد و اظهار مسکنت و زاری می‌نمود. حضرت هرگاه جوش کوچکی در بدن خود می‌دیدند، به خدا پناه می‌بردند و اظهار مسکنت و زاری در برابر خدا می‌نمودند. به او عرضه داشتند: یا رسول الله! چیز مهمی است؟ می‌فرمود: «اگر خدا بخواهد، چیز کوچک را بزرگ و چیز بزرگ را کوچک خواهد نمود» [۳۵]. این روایت، نشان می‌دهد که پیامبر (ص) در برابر بیماری، نه با تکبر و استغنا، بلکه با تواضع و نیازمندی به خدا روی می‌آورد.
نکتهٔ سوم دربارهٔ بیماری پیامبر (ص)، پنهان‌کاری آن حضرت بود. پیامبر (ص) بیماری‌هایشان را حتی‌الامکان پوشیده می‌داشتند و می‌فرمودند: «از گنج‌های نیکی، پنهان داشتن مصیبت‌ها، بیماری‌ها و صدقه است» [۳۶].
و ایشان بیماران را به شکیبایی و سپاسگزاری، صدقه دادن و دعا کردن دعوت می‌کردند و از گلایه کردن برحذر می‌داشتند [۳۷]. این سیره، نشان می‌دهد که بیماری، در نگاه پیامبر (ص)، نه یک نقص، بلکه یک فرصت برای صبر و شکر و پنهان‌کاری در راه خدا بود.
🔹 بیماری ائمه (ع) و شیوهٔ درمان
ائمه (ع) نیز همانند پیامبر (ص) دچار بیماری می‌شدند و برای درمان، از شیوه‌های گوناگون بهره می‌بردند. در برخی موارد، آنان خود به درمان می‌پرداختند و در برخی موارد، به پزشک مراجعه می‌کردند.
برای نمونه، وقتی امیرالمؤمنین (ع) به واسطهٔ ضربهٔ ابن ملجم در بستر بیماری بودند، طبیبی به نام اثیر بن عمرو بر بالین ایشان آمد و به مداوای حضرت پرداخت [۳۸]. این گزارش، نشان می‌دهد که مراجعه به پزشک، در سیرهٔ ائمه (ع) امری ممنوع نبوده است.
افزون بر این، حجامت یکی از روش‌های درمانی رایج در آن زمان بود و اهل بیت (ع) نیز از آن بهره می‌بردند. طبق گزارشی به نقل از انس بن مالک، فردی به نام ابوطیبه، پیامبر (ص) را حجامت کرد [۳۹]. و در احادیثی آمده است که امام رضا (ع) و امام حسن عسکری (ع) برای حجامت از حجام ماهری کمک گرفتند [۴۰]. این گزارش‌ها، نشان می‌دهد که ائمه (ع) از روش‌های درمانی متعارف زمان خود بهره می‌بردند و بیماری را امری بشری می‌دانستند.
با این حال، مواردی نیز وجود داشت که ائمه (ع) به پزشک مراجعه نمی‌کردند. دلیل این امر، آن بود که علم پزشکی، منشأ وحیانی داشت و نخستین‌بار توسط خداوند در اختیار انبیا قرار گرفته بود [۴۱]. پس معنا نداشت که ائمه (ع) هنگام بیماری به طبیبانی مراجعه کنند که آگاهی‌شان از مسائل پزشکی، با علم آنان قابل مقایسه نبود.
در روایتی، یک پزشک هندی به امام صادق (ع) می‌گوید: «آیا از علمی که نزد من است، چیزی می‌خواهی که به تو بیاموزم؟» امام فرمود: «نه؛ آنچه نزد من است، بهتر از آن چیزی است که تو داری» و در ادامه، وقتی آن طبیب از امام پرسید که این همه علوم را از کجا به دست آورده‌ای؟
امام فرمود: «از پدرانم گرفته‌ام و آنان از رسول خدا و او از جبرئیل و او از خداى ربّ‌العالمین گرفته است» [۴۲]. این روایت، نشان می‌دهد که علم ائمه (ع)، علمی الهی و وحیانی بود و نیازی به مراجعه به اطبای عادی نداشتند.
افزون بر این، برخی روش‌های درمانی مورد تأیید ائمه (ع) نبود. برای نمونه، داغ کردن روشی شایع برای درمان بود؛ ائمه (ع) این روش را هرچند حرام ندانستند، اما مورد تأیید آن‌ها نبوده و روش‌های دیگر را ترجیح می‌دادند [۴۳]. و یا درمانی را که از طریق امر حرامی صورت می‌گرفت، نهی کردند [۴۴].
بنابراین، یکی از عللی که باعث می‌شد گاهی اهل بیت (ع) نزد پزشکان نروند و از شیوهٔ خوددرمانی استفاده کنند، عدم تأیید یا ترجیح برخی روش‌های درمانی پزشکان بود.
🔹 عدم منافات بیماری با عصمت
با توجه به آنچه گذشت، می‌توان نتیجه گرفت که بیماری با مقام عصمت منافات ندارد. عصمت، به معنای مصونیت از گناه و خطا در حوزهٔ دین و هدایت است، نه مصونیت از عوارض بشری مانند بیماری، گرسنگی، خستگی و مرگ. انبیا و ائمه (ع) نیز بشر بودند و همانند سایر مردم، در بدن و حالت تأثیرپذیر بودند. چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ»؛ بگو من بشری مانند شما هستم [۴۵]. این آیه، بشر بودن پیامبر (ص) را اصلی قرآنی می‌داند و نشان می‌دهد که بیماری، بخشی از تجربهٔ بشری اوست.
افزون بر این، بیماری انبیا و ائمه (ع)، نه تنها با عصمت آنان منافات ندارد، بلکه خود گواهی بر بشر بودن آنان است. و همین بشر بودن، آنان را به الگویی عملی برای همهٔ انسان‌ها تبدیل می‌کند؛ زیرا اگر آنان از هرگونه بیماری و رنج مصون می‌بودند، الگوگیری از آنان در شرایط سخت و بیماری ممکن نبود. از این رو، بیماری معصومان (ع) را باید بخشی از حکمت الهی در هدایت بشر دانست، نه نقصی در مقام عصمت آنان.
نکتهٔ پایانی آنکه، بیماری معصومان (ع) دارای پاداش الهی نیز بود. چنان‌که در روایات آمده است که بیماری مؤمن، موجب پاک شدن او از گناهان و رحمت خداوند است [۴۶]. و همین پاداش، نشان می‌دهد که بیماری، نه یک نقص، بلکه یک فرصت برای تعالی معنوی است. و معصومان (ع) نیز از این فرصت بهره می‌بردند و با صبر و شکر، به بالاترین درجات معنوی دست می‌یافتند.
🔹 بشر بودن انبیا
بشر بودن انبیا، اصلی قرآنی است که در آیات متعددی به آن اشاره شده است. خداوند متعال می‌فرماید: «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحَى إِلَیَّ»؛ بگو من بشری مانند شما هستم که به من وحی می‌شود [۴۷].
و در آیهٔ دیگر می‌فرماید: «مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ»؛ این نیست مگر بشری مانند شما که از آنچه می‌خورید، می‌خورد و از آنچه می‌نوشید، می‌نوشد [۴۸]. این آیات، بشر بودن انبیا را اصلی انکارناپذیر می‌داند و نشان می‌دهد که آنان نیز در چارچوب ضعف بشری قرار دارند.
بر این اساس، بیماری معصومان (ع) نه یک استثنا، بلکه نتیجهٔ طبیعی بشر بودن آنان است. اگر آنان بشر بودند، همان‌گونه که گرسنه می‌شدند، خسته می‌شدند و می‌خوابیدند، بیمار نیز می‌شدند. و این، نه نقصی در مقام عصمت، بلکه تأییدی بر بشر بودن آنان است. چنان‌که در روایات نیز آمده است که بیماری انبیا و اولیا، شدیدتر از دیگران است و این، نه به دلیل ضعف آنان، بلکه به دلیل جایگاه والای آنان در پیشگاه خداوند است [۴۹].
از این رو، بشر بودن انبیا را باید مقدمهٔ فهم بیماری معصومان (ع) دانست، نه مانعی برای آن. و همین درک، ما را به بخش بعدی مقاله رهنمون می‌شود: بررسی شرایط امام و این پرسش که آیا بیماری با مقام امامت سازگار است. آنجا که شرط پنجم خواجه نصیرالدین طوسی، پاکی از عیوب موجب نفرت را از شرایط امام می‌داند، باید دید که آیا بیماری نیز در زمرهٔ این عیوب قرار می‌گیرد یا نه.
بخش پنجم: آیا بیماری با امامت سازگار است؟
🔹 هشت شرط اماممرحوم خواجه نصیرالدین طوسی در برخی از رسائل خود، هشت شرط برای امام معتبر دانسته است که هر یک، بُعدی از شرایط امامت را آشکار می‌کند.
شرط اول، معصوم بودن از گناهان صغیره و کبیره است.
شرط دوم، علم به همهٔ آنچه در امامت به آن نیاز دارد، از علوم دینی و دنیوی و احکام شرعیه و آداب حسنه و دفع دشمنان دین و رفع شبهات.
شرط سوم، شجاعت برای دفع دشمنان و فتنه‌ها. شرط چهارم، کامل‌تر بودن در همهٔ صفات کمال از همهٔ رعیت. شرط پنجم، پاکی از عیوبی که باعث نفرت مردم می‌گردد.
شرط ششم، قرب و منزلت بیشتر نزد خداوند.
شرط هفتم، ظهور معجزه‌ای که دیگران از آن عاجز باشند. و شرط هشتم، عام و منحصر بودن امامت او [۵۰]. این شرایط، چارچوبی دقیق برای شناخت مقام امامت فراهم می‌کند.
در میان این هشت شرط، دو شرط برای بحث ما اهمیت بیشتری دارد:
شرط دوم (علم) و شرط پنجم (پاکی از عیوب).
شرط دوم، نشان می‌دهد که امام باید به همهٔ علوم دینی و دنیوی آگاه باشد، از جمله علم پزشکی. و شرط پنجم، نشان می‌دهد که امام باید از عیوبی که موجب نفرت مردم می‌شود، پاک باشد.
حال پرسش این است: آیا بیماری نیز در زمرهٔ این عیوب قرار می‌گیرد یا نه؟ پاسخ به این پرسش، کلید فهم رابطهٔ بیماری با امامت است.
نکتهٔ مهم آنکه، این هشت شرط، منحصر به این موارد نیست و شرایط و صفات امام زیاد است. چنان‌که در منابع آمده است که این هشت مورد، تنها بخشی از شرایط امام است و نباید آن را تمام شرایط دانست [۵۱].
بنابراین، در تحلیل رابطهٔ بیماری با امامت، باید به سایر شرایط نیز توجه کرد و از تقلیل‌گرایی پرهیز نمود. و همین جامعیت، نشان‌دهندهٔ عمق بحث شرایط امام در کلام اسلامی است.
🔹 شرط علم؛ علم پزشکی ائمه (ع)
شرط دوم از شرایط امام، علم به همهٔ آنچه در امامت به آن نیاز دارد است. این شرط، شامل علوم دینی و دنیوی می‌شود و یکی از مصادیق بارز آن، علم پزشکی است. بر اساس دلایل استوار کلامی و برخی روایات، علم پزشکی منشأ وحیانی داشته و نخستین‌بار توسط خداوند در اختیار انبیا قرار گرفته است [۵۲]. بنابراین، ائمه (ع) نیز که وارث علم انبیا هستند، از این علم بهره‌مند بوده‌اند و نیازی به مراجعه به اطبای عادی نداشتند.
این مطلب، در روایتی روشن بیان شده است. یک پزشک هندی به امام صادق (ع) می‌گوید: «آیا از علمی که نزد من است، چیزی می‌خواهی که به تو بیاموزم؟» امام فرمود: «نه؛ آنچه نزد من است، بهتر از آن چیزی است که تو داری». و در ادامه، وقتی آن طبیب از امام پرسید که این همه علوم را از کجا به دست آورده‌ای؟ امام فرمود: «از پدرانم گرفته‌ام و آنان از رسول خدا و او از جبرئیل و او از خداى ربّ‌العالمین گرفته است» [۵۳]. این روایت، نشان می‌دهد که علم ائمه (ع)، علمی الهی و وحیانی بود و از سرچشمهٔ وحی سرچشمه می‌گرفت.
بر این اساس، بیماری ائمه (ع) نه به دلیل ناآگاهی از پزشکی، بلکه به دلیل بشر بودن آنان بود. آنان با وجود علم کامل به پزشکی، همانند سایر مردم بیمار می‌شدند؛ زیرا بیماری، بخشی از سرشت بشری است، نه نتیجهٔ ناآگاهی. و همین تفکیک، نشان می‌دهد که بیماری با مقام امامت منافات ندارد؛ زیرا امامت، به علم و عصمت و هدایت مربوط است، نه به مصونیت از عوارض بشری. و علم پزشکی ائمه (ع)، خود گواهی بر جایگاه والای آنان است، نه دلیلی بر مصونیت آنان از بیماری.
🔹 شرط پنجم؛ پاکی از عیوب
شرط پنجم از شرایط امام، پاکی از عیوبی است که باعث نفرت مردم می‌گردد. این عیوب، سه دسته‌اند: نخست، عیوب جسمی مانند کوری، خوره و پیسی؛ دوم، عیوب اخلاقی مانند بخل، حرص و کج‌خلقی؛ سوم، عیوب نسبی مانند دنائت نسب و تهمت در نسب. و چهارم، عیوبی که به صنعت‌های پست و افعال رکیک مربوط می‌شود [۵۴]. این شرط، نشان می‌دهد که امام باید از هر چیزی که موجب نفرت مردم شود، پاک باشد تا بتواند رهبری جامعه را بر عهده بگیرد.
حال پرسش این است: آیا بیماری نیز در زمرهٔ این عیوب قرار می‌گیرد؟ پاسخ، منفی است. زیرا بیماری، یک عارضهٔ موقت و طبیعی است که همهٔ انسان‌ها ممکن است با آن روبه‌رو شوند و موجب نفرت دائمی نمی‌شود.
آنچه موجب نفرت است، بیماری‌های مزمن و منفور مانند جذام و پیسی است که در شرط پنجم به آن اشاره شده است. ولی بیماری‌های عادی مانند تب و سردرد و جراحت، نه تنها موجب نفرت نیستند، بلکه در روایات، موجب پاداش و تطهیر نیز دانسته شده‌اند [۵۵].
افزون بر این، بیماری‌های ائمه (ع) از نوع بیماری‌هایی نبود که موجب نفرت مردم شود. آنان با وجود بیماری، به هدایت مردم ادامه می‌دادند و مردم نیز از آنان الگو می‌گرفتند.
و همین، نشان می‌دهد که بیماری آنان، نه تنها با شرط پنجم منافات نداشت، بلکه خود گواهی بر بشر بودن آنان و الگو بودنشان برای همهٔ انسان‌ها بود. و همین درک، ما را به تفکیک دقیق میان بیماری‌های منافی و غیرمنافی با امامت رهنمون می‌شود.
🔹 بیماری‌های منافی و غیرمنافی با امامت
با توجه به آنچه گذشت، می‌توان بیماری‌ها را به دو دسته تقسیم کرد: بیماری‌های منافی با امامت و بیماری‌های غیرمنافی. بیماری‌های منافی، آن دسته از بیماری‌ها هستند که موجب نفرت مردم می‌شوند و امامت را با مشکل روبه‌رو می‌کنند؛ مانند جذام و پیسی و بیماری‌های مزمن و منفور. این بیماری‌ها، در شرط پنجم از شرایط امام به آن اشاره شده است و امام باید از آن‌ها پاک باشد [۵۶].
در مقابل، بیماری‌های غیرمنافی، آن دسته از بیماری‌ها هستند که عارضی و موقت‌اند و موجب نفرت نمی‌شوند؛ مانند تب، سردرد، جراحت و بیماری‌های عادی. این بیماری‌ها، نه تنها با امامت منافات ندارند، بلکه در روایات، موجب پاداش و تطهیر نیز دانسته شده‌اند [۵۷]. و ائمه (ع) نیز با همین بیماری‌ها روبه‌رو می‌شدند و آن را بخشی از بشر بودن خود می‌دانستند.
بر این اساس، بیماری ائمه (ع) از نوع بیماری‌های غیرمنافی با امامت بود. آنان با وجود بیماری، به هدایت مردم ادامه می‌دادند و مردم نیز از آنان الگو می‌گرفتند. و همین، نشان می‌دهد که بیماری، نه تنها با امامت منافات ندارد، بلکه خود بخشی از مسیر امامت است. و همین درک، ما را به بخش بعدی مقاله رهنمون می‌شود: بررسی حکمت‌های الهی در بیماری معصومان (ع) و مؤمنان و پاسخ به این پرسش که چرا خداوند بندگان برگزیدهٔ خود را بیمار می‌کند.
🔹 بیماری و مسئولیت رهبری؛ نمونهٔ تاریخی پیامبر (ص)
افزون بر مباحث نظری، نمونه‌های تاریخی نیز نشان می‌دهد که بیماری، هرگز مانع انجام مسئولیت رهبری و امامت نبوده است. پیامبر اکرم (ص) در روزهای پایانی عمر، در حالی که از شدت تب رنج می‌برد و نمی‌توانست روی پای خود بایستد، با کمک امیرالمؤمنین (ع) و فضل بن عباس به مسجد آمد و خود را به محراب رساند تا نماز را اقامه کند [۵۸].
این حضور، در حالی بود که ابوبکر در محراب ایستاده بود؛ حضرت اشاره فرمود که از محراب خارج شود و سپس خود به نماز ایستاد [۵۹]. این مطلب، به‌روشنی نشان می‌دهد که بیماری جسمی، هرگز مانع انجام وظیفهٔ امامت و رهبری دینی نیست.
افزون بر این، پیامبر (ص) در همان روزهای پایانی، در حالی که از بیماری رنج می‌برد، بر فراز منبر رفت و از مردم خواست که اگر حقی بر گردن او دارند، بستانند [۶۰]. این سخن، نشان می‌دهد که بیماری، پیامبر (ص) را از ادای حقوق مردم و انجام وظایف رسالی بازنداشت. و همین، الگویی برای همهٔ رهبران دینی است که در برابر بیماری و سختی، از مسئولیت خود شانه خالی نکنند.
بر این اساس، بیماری با امامت و رهبری منافات ندارد؛ زیرا امامت، به علم و عصمت و هدایت مربوط است، نه به سلامت کامل جسمی. و بیماری‌های عادی و موقت، نه تنها مانع امامت نیستند، بلکه خود فرصتی برای نمایش صبر و تواضع و مسئولیت‌شناسی امام هستند. و همین درک، ما را به بخش بعدی مقاله رهنمون می‌شود: بررسی حکمت‌های الهی در بیماری معصومان (ع) و مؤمنان.
نتیجه گیری:
شهادت و بیماری معصومان (ع)، دو حادثهٔ جدا از یکدیگر نیستند؛ هر دو، جلوه‌هایی از بشر بودن آنان و در عین حال، نشانه‌هایی از جایگاه والای آنان در پیشگاه خداوندند. بیماری، نه نقصی در مقام عصمت است و نه مانعی برای رسالت و امامت؛ بلکه بخشی از سرشت بشری است که با حکمت الهی همراه شده و به فرصتی برای تعالی تبدیل گشته است. معصومان (ع) با پذیرش ضعف بشری، صبر بر بلا، و انجام مسئولیت الهی در اوج ناتوانی جسمی، الگویی عملی برای همهٔ مؤمنان شدند.بر اساس آنچه در پنج بخش این مقاله گذشت، می‌توان نتیجه گرفت که بیماری معصومان (ع) با عصمت آنان منافات ندارد؛ زیرا عصمت، به معنای مصونیت از گناه و خطا در حوزهٔ دین و هدایت است، نه مصونیت از عوارض بشری. و بیماری آنان با امامتشان نیز سازگار است؛ زیرا امامت، به علم و عصمت و هدایت مربوط است، نه به سلامت کامل جسمی. بیماری‌های عادی و موقت، نه تنها مانع امامت نیستند، بلکه خود فرصتی برای نمایش صبر و تواضع و مسئولیت‌شناسی امام هستند.
افزون بر این، بیماری معصومان (ع) دارای حکمت‌های الهی است: کفارهٔ گناهان، تازیانهٔ تربیتی، اجر و پاداش مضاعف، و افزایش درجات معنوی. و معصومان (ع) نیز از این فرصت بهره می‌بردند و با صبر و شکر، به بالاترین درجات معنوی دست می‌یافتند. بنابراین، بیماری آنان را باید بخشی از حکمت الهی در تربیت و تعالی آنان و الگویی برای همهٔ مؤمنان دانست، نه نقصی در مقام عصمت یا مانعی برای رسالت و امامت.
ارجاعات :
[۱] مفردات راغب اصفهانی، واژهٔ «ضعف».[۲] سورهٔ حج، آیهٔ ۷۳.
[۳] سورهٔ نساء، آیهٔ ۲۸.
[۴] کتاب العین، واژهٔ «ضعف»؛ مفردات راغب اصفهانی، واژهٔ «ضعف».
[۵] سورهٔ انفال، آیهٔ ۶۶.
[۶] سورهٔ روم، آیهٔ ۵۴.
[۷] حدیث شریف کساء.
[۸] سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ ۱۳۰.
[۹] سورهٔ کهف، آیهٔ ۱۱۰.
[۱۰] سورهٔ نساء، آیهٔ ۲۸.
[۱۱] سورهٔ روم، آیهٔ ۵۴.
[۱۲] سورهٔ قصص، آیهٔ ۵.
[۱۳] سورهٔ نساء، آیهٔ ۹۸.
[۱۴] سورهٔ توبه، آیهٔ ۹۱.
[۱۵] سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۸۲.
[۱۶] سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ ۱۳۰.
[۱۷] سورهٔ انفال، آیهٔ ۶۶.
[۱۸] سورهٔ کهف، آیهٔ ۱۱۰.
[۱۹] سورهٔ مؤمنون، آیهٔ ۳۳.
[۲۰] تمحیص، صفحهٔ ۳۴؛ سنن بخاری، جلد ۷، صفحهٔ ۷۵.
[۲۱] حدیث شریف کساء.
[۲۲] مفردات راغب اصفهانی، واژهٔ «ضعف»؛ کتاب العین، واژهٔ «ضعف».
[۲۳] حدیث شریف کساء.
[۲۴] الطبقات الکبری، جلد ۲، صفحهٔ ۱۴۶؛ البدء و التاریخ، جلد ۵، صفحهٔ ۵۷.
[۲۵] السیرة النبویه، جلد ۲، صفحهٔ ۴۲۳؛ تاریخ طبری، جلد ۳، صفحهٔ ۱۸۹.
[۲۶] السیرة النبویه، جلد ۴، صفحهٔ ۱۰۶۵؛ الکامل فی التاریخ، جلد ۲، صفحهٔ ۳۱۹.
[۲۷] الارشاد، جلد ۱، صفحهٔ ۱۲۲–۱۳۳؛ اعلام الوری، صفحهٔ ۲۶۳–۲۶۵.
[۲۸] السیرة النبویه، جلد ۴، صفحهٔ ۱۰۶۵؛ الکامل فی التاریخ، جلد ۲، صفحهٔ ۳۱۹.
[۲۹] تاریخ الأمم و الملوک، جلد ۳، صفحهٔ ۱۲.
[۳۰] مجمع‌البیان، جلد ۲، صفحهٔ ۸۵۲.
[۳۱] کمال‌الدین، جلد ۲، صفحهٔ ۵۴۱.
[۳۲] سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۸۳.
[۳۳] سورهٔ ابراهیم، آیهٔ ۱۱.
[۳۴] تمحیص، صفحهٔ ۳۴؛ سنن بخاری، جلد ۷، صفحهٔ ۷۵.
[۳۵] دلائل النبوة بیهقی، جلد ۱، صفحهٔ ۳۵۷.
[۳۶] امالی مفید، صفحهٔ ۸.
[۳۷] مکارم الاخلاق، صفحهٔ ۳۵۹.
[۳۸] مقاتل الطالبیین، صفحهٔ ۵.
[۳۹] الاصابه، جلد ۷، صفحهٔ ۱۹۶.
[۴۰] عیون اخبار الرضا، جلد ۲، صفحهٔ ۲۲۷؛ الخرائج والجرائح، جلد ۱، صفحهٔ ۴۲۲.
[۴۱] اعتقادات الامامیه، صفحات ۱۱۵–۱۱۶؛ تصحیح الاعتقاد، صفحهٔ ۱۴۴.
[۴۲] خصال، جلد ۲، صفحهٔ ۵۱۲.
[۴۳] دعائم الاسلام، جلد ۲، صفحهٔ ۱۴۶.
[۴۴] بحارالانوار، جلد ۵۹، صفحهٔ ۷۶.
[۴۵] سورهٔ کهف، آیهٔ ۱۱۰.
[۴۶] ثواب الاعمال، صفحهٔ ۱۹۳؛ بحارالانوار، جلد ۷۸، صفحهٔ ۱۸۳.
[۴۷] سورهٔ کهف، آیهٔ ۱۱۰.
[۴۸] سورهٔ مؤمنون، آیهٔ ۳۳.
[۴۹] تمحیص، صفحهٔ ۳۴؛ سنن بخاری، جلد ۷، صفحهٔ ۷۵.
[۵۰] حق‌الیقین، صفحهٔ ۴۱.
[۵۱] حق‌الیقین، صفحهٔ ۴۱.
[۵۲] اعتقادات الامامیه، صفحات ۱۱۵–۱۱۶؛ تصحیح الاعتقاد، صفحهٔ ۱۴۴.
[۵۳] خصال، جلد ۲، صفحهٔ ۵۱۲.
[۵۴] حق‌الیقین، صفحهٔ ۴۱.
[۵۵] ثواب الاعمال، صفحهٔ ۱۹۳؛ بحارالانوار، جلد ۷۸، صفحهٔ ۱۸۳.
[۵۶] حق‌الیقین، صفحهٔ ۴۱.
[۵۷] ثواب الاعمال، صفحهٔ ۱۹۳؛ بحارالانوار، جلد ۷۸، صفحهٔ ۱۸۳.
[۵۸] الارشاد، جلد ۱، صفحهٔ ۱۲۲–۱۳۳؛ اعلام الوری، صفحهٔ ۲۶۳–۲۶۵.
[۵۹] الارشاد، جلد ۱، صفحهٔ ۱۲۲–۱۳۳.
[۶۰] السیرة النبویه، جلد ۴، صفحهٔ ۱۰۶۵؛ الکامل فی التاریخ، جلد ۲، صفحهٔ ۳۱۹
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون
